gototopgototop

همایش ها و نششست ها

معرفی تازه های نشر

کتاب خیابان کریم خان زند شیراز (همراه با بررسی تاریخی، اجتماعی محله پشت استانداری) با دیدی تاریخی و مردم شناسی در پی توصیف و تحلیل پیشینه تاریخی این قسمت مهم از شهر شیراز است....

اوقات شرعی



نقشه هواشناسی فارس

نقشه گردشگری فارس

آمار بازدید کنندگان

mod_vvisit_counterکل بازدیدها725673
 75 مهمان حاضر

اهدای عضو اهدای زندگی

زیباترین باغ شهر راز (شیراز) PDF چاپ نامه الکترونیک
جاذبه های گردشگری


باغ ارم

 

بی تو اگر به سر شدی زیر جهان زبر شدی

باغ ارم سقر شدی بی تو به سر نمی شود

شاید بارها این نام را شنیده اید ! در شعرهای بزرگانی چون مولوی یا در داستانهای قدیمی ، در آنجا که نظامی در ماجرای دلدادگی بهرام و دختر پادشاه نقل کرده بشرط گذاشتن شهری را در چین :

شهری آراسته چو باغ ارم

هر یک از مشک برکشیده علم

و یا بارها در شعر پارسی سرای این دیار حکیم ابوالقاسم فردوسی :

زفرش جهان شد چو باغ بهار

هوا پر ز ابر و زمین پر نگار

از ابر اندرآمد به هنگام نم

جهان شد به کردار باغ ارم

 

 

 

در گوشه ای از شمال غربی شهر شیراز، باغ زیبایی خودنمایی می کند که در گذر سال ها، سرد و گرم روزگار را چشیده و پابرجا مانده است تا امروز بینندگانش را مسحور زیبایی های خود کند و به لحظاتشان رنگی تازه ببخشد. نامش باغ ارم است که در فاصله کمی از کوه های شمالی شیراز (باباکوهی) قرار گرفته و در سمت جنوب آن رودخانه خشک شیراز دیده می شود که از شرق به غرب امتداد دارد. این باغ یکی از زیباترین باغ های استان فارس و حتی کل کشور است که گردشگران داخلی و خارجی زیادی را به سوی خود می کشاند و با داشتن درختان سر به فلک کشیده و گل های رز دلبری می کند و هر چشمی را به خود خیره می سازد. به گزارش خبرگزاری صدا و سیما :۱۸ هزار نفر در یکم فروردین و ۲۵ هزار نفر دوم فروردین ماه از مجموعه باغ گیاه شناسی ارم دیدن کردند. حمیدرضا ستاری ادامه داد: بیشترین تعداد بازدیدکنندگان از باغ ارم مربوط به سوم فروردین است که ۳۰ هزار نفر از این باغ دیدن کردند. وی گفت: بازدید گردشگران از باغ ارم در چهارم فروردین ۲۸ هزار نفر بود

 

 

 

تاریخچه باغ ارم

با وجود مطالعات و بررسی های فراوان، هنوز هم از تاریخ ساخت و بنیان‌گذار اولیه باغ ارم شیراز، اطلاعاتی در دست نیست اما وجود نام این باغ در سفرنامه های مربوط به قرن دهم و یازدهم هجری حکایت از وجود آن در زمان های مذکور دارد. نشانه های دیگری نیز وجود این باغ را در دوره سلجوقیان و در تمام دوره آل اینجو و آل مظفر و گورکانیان تایید می کنند و با توجه به حاکم بودن سیستم فئودالی ر جامعه ی آن زمان، به احتمال زیاد، صاحبان و بانیان ایجاد این باغ ارزشمند، حاکمان وقت بوده اند. در این میان این احتمال مطرح است که اتابک قراچه که از طرف سنجر سلجوقی، حکومت فارس را بر عهده داشته، دستور احداث این باغ را داده است.

بعد از اتابک تا به قدرت رسیدن شاه شیخ ابواسحاق اینجو که احتمالا باغ را در اختیار داشته، اطلاعاتی از نحوه مالکیت این باغ در دست نیست. این شاه در سال ۷۲۰ شمسی بر تخت نشست و در سال ۷۳۴ شمسی کشته شد. احتمالا، آل مظفر پس از انقراض سلسله آل اینجو مالکیت باغ را در دست گرفته و برخی شواهد نشان می دهند در عهد شاه منصور، آخرین پادشاه این خاندان که به دست گورکانیان به قتل رسید، باغ در نهایت شکوه و زیبایی بوده است. آن گونه که از نوشته های جهانگردان بر می آید، این باغ از زمان صفویه به بعد آباد و باشکوه بوده و منابع تاریخی از سازندگی و بهسازی آن در زمان زندیه و توسط کریم‌خان زند سخن می گویند. از اواخر دوره زندیه به مدت بیش از هفتاد و پنج سال باغ ارم در تصاحب سران ایل قشقایی قرار داشت. خاندانی به نام جانی خانِ قشقایی از دوره فتحعلی شاه قاجار با سمت ایلخانی و ایل بیگی بر ایل قشقایی فرمانروایی می‌کردند و ارم را به عنوان مقر فرمانروایی خود در شهر شیراز برگزیده بودند. جانی خان، نخستین ایلخان این خاندان، و پسرش محمد قلی خان، عمارتی را در این باغ بنا نهادند و در نهایت شکوه ساخت آن را به پایان رساندند. در اوایل دوره قاجاریه، مالکین سابق باغ ارم که بعضی از سران ایل قشقایی بودند در گوشه‌ای از این باغ به خاک سپرده شدند اما تا به امروز اثری از قبور آنها به دست نیامده است. شواهد نشان می دهند که ساختمان عمارت این باغ تا دوره ناصرالدین شاه قاجار پابرجا بوده اما حاج نصیرالملک شیرازی باغ را از خاندان ایلخانی خریداری کرده و احتمالا با حفظ اساس ساختمان، عمارت فعلی موجود در باغ را بنا نهاده است. پس از درگذشت وی در حدود سال ۱۲۷۲ هجری شمسی، تزئینات بنا و بعضی قسمت های نیمه کاره توسط ابوالقاسم خان نصیرالملک، داماد و خواهرزاده او، تکمیل می شود.

فرصت‌الدوله شیرازی در آن زمان چنین توصیفی را از باغ ارائه می دهد:

بستانی است بی مثال و گلشنی است بهشت تمثال ...، سروهایش سر به افلاک کشیده، عماراتی دارد شاهانه مشتمل بر تالاری که به واسطه دو ستون قوی پیکر برپاست و ارسی‌ها، گوشواره‌ها و اتاق ها و رواق های دیگر را از فوقانی و تحتانی داراست. آبشارهای متعدده از هر جانب آن روان است و سبزه‌های اطراف جویش چون خط بر گرد عارض نوش لبان. بنای اول آن را محمد قلی خان ایلخانی نهاده سپس مرحوم حاجی نصیرالملک خریده و حکم به بنیاد عمارات مذکور داده. حاجی محمد حسن معمار... آن بنا را برآورده باغی دیگر برآن افزوده‌اند. آن نیز هوایش معطر است...، خلوتی دیگر دارد که نارنجستانش نام نهاده‌اند. باربند و کوشکی هم برای آن قرار داده‌اند.

گیاهان باغ

تنوع گیاهی در باغ ارم، بسیار بالاست و گیاهان بسیاری از اقصی نقاط جهان در آن به چشم می خورند؛ به شکلی که باغ به شکل یک نمایشگاه از انواع گل‌ها و گیاهان به نظر می رسد و با انواع گل های زینتی و گونه های گیاهی، به عنوان باغ گیاه شناسی دانشگاه شیراز برای گسترش آموزش و پژوهش علوم گیاهی استفاده می شود.

پوشش گیاهی این باغ را می‌ توان به ۲ دسته تقسیم کرد:

۱- درختان و گیاهان غیر مثمر که شامل سروناز، افرا، ارغوان، سیاه بید، کاج، بید مجنون، بید مشک، زبان گنجشک، سپیدار و اکالیپتوس می باشند و سروناز آن با ۳۵ متر بلندی، به عنوان بلندترین سروناز شیراز شناخته می شود.

جالب ترین قسمت باغ، گذرگاهی است که از شرق به غرب در وسط باغ احداث شده و در دو طرف آن درختان سرو به چشم می خورند. در میان این درختان، سرو بلند قامتی با ۳۵ متر ارتفاع و هزاران سال قدمت وجود دارد که از دور توجه هر کسی را به خود جلب می کند. این درخت، بلندترین سرو شیراز است که به علت موزون بودن آن را سروناز می خوانند. در پای این درخت، تاکی تنومند و کهن وجود دارد که شاخه های آن از پای تا سر درخت را در آغوش گرفته و جلوه ای خاص به آن بخشیده اند.

از درختان که بگذریم، گیاهان تزیینی نیز جلوه ای دیگر به باغ داده و انبوه گل های رز، لباسی بهشتی را به آن پوشانده اند. گلستانی از گل های رز در ضلع غرب و شمال غربی باغ وجود دارد که از نظر تنوع و تعدد انواع گل رز در کشور ما بی نظیر و در کشورهای همجوار و آسیا کم نظیر است و در آن نزدیک به ۲۰۰ گونه رز را می توانید ببینید.

به جز گل های رز، انواع دیگر گل های موجود در باغ ارم عبارتند از:

درختچه های زینتی دارای گل های زیبا همچون یاس خوشه ای، نسترن، یاس زرد، سنبل درختی، توری، گوجه گل، به ژاپنی، هلو گل، طاووسی، ژاله، سیب گل و ابریشم.

درختچه های زینتی دارای برگ های زیبا همانند سه رنگ، ماگنولیا، سرو خمره ای، برگ بو، سرو نقره ای، پالم و فینیکس.

گل های یک ساله مقاوم به سرما همچون شب بو، بنفشه، مروارید، زبان در قفا، میمون، عدسی، همیشه بهار، قرنفل، میخک و مینا چمنی که بذرشان در اوایل شهریور ماه کاشته می شود و بوته های آن پس از گل دادن از اواخر زمستان تا اوایل تابستان از بین می روند.

گل های یک ساله حساس به سرما مانند آهار، بگونیا، پریوش، ابری، اطلسی، جعفری، تاج خروس، مینا، گل ناز، گل خشک، گل حنائی، رعنا زیبا، سلوی، شاه پسند، ستاره، فلفل زینتی و گیلاس زینتی که از اوایل اسفند ماه کاشته می شوند و بوته های آن پس از گل دادن از اوایل تابستان، براثر سرمای زمستان از بین می روند.

گل های پیاز دار که عبارتند از: آلاله، اختر، کوکب، شیپوری .

بوته های دائمی گل دار شامل: داودی، مارگریت، خورشیدی و کوکب کوهی.

گیاهان دائمی پوششی همچون پیچ تلگرافی و گیاهان رونده مانند گل ساعت، گلیسین، پاپیتال، آبشار طلائی، پیچ برفی، پیچ امین الدوله و پیچ اناری.

گیاهان یک ساله رونده، شامل: نیلوفر و کدوی زینتی.

گیاهان حصاری که از آن جمله می توان به شمشاد و برگ نو اشاره نمود.

گل های گلخانه ای که برخی از آنها به صورت اختصاصی در گلخانه باغ ارم نگهداری و پرورش داده می شوند و برخی دیگر علاوه بر پرورش در باغچه ها، در گلخانه هم موجود هستند. این گل ها عبارتند از: کاغذی، سینره، حسن یوسف، بگونیا، شویدی، گردی، گیلاس زینتی، فلفل زینتی، فونیکس، برگ انجیری و برگ بیدی.

۲- درختان مثمر که شامل انار، ازگیل، نارنج، خرمالو، گردو، زردآلو، بادام، سیب، به و گلابی می باشند و محصول اصلی باغ، در درجه اول انار و در درجه دوم مرکبات است

 

 


معماری باغ ارم

زمین وسیع باغ، به شکل مستطیل است و جهت شیب آن از سمت غرب به سمت شرق می‌باشد. به طوریکه عمارت اصلی، در بخش غربی و روی بلندی واقع شده است. شیب زمین در باغ ارم شیراز به قدری می‌باشد که برای زیبایی هرچه بیشتر و جبران اختلاف ارتفاع، با ایجاد پله، این شیب، جبران شده است.

بصورت کلی کوشک اصلی شامل ۳ طبقه است و تالار حوضخانه نیز اتاق زیرزمین و محل استراحت در تابستان را در برمی‌گیرد. در این طبقه نهر آبی از این تالار می‌گذرد و استخر را پر کرده و به حوض بزرگ می‌رسد. کاشی‌کاری رنگین از تزئینات مختص این طبقه است. معماری پیشانی عمارت بدین گونه می‌باشد که در آن از سنتوری‌ استفاده شده است. البته باید بدانید که در اصطلاح معماران فارس سنتوری به هلالی‌های بالای عمارت گفته می‌شود. این هلالی‌ها با کاشی‌های نقش‌دار ساخته شد‌ه‌اند. در این هلال‌ها داستان‌های مذهبی وقصه‌های ادبی از شاعران بزرگ مانند فردوسی و نظامی و تصاویری از ناصرالدین شاه کاشی‌کاری شده است. باید کتیبه کاشی‌کاری شده پیشانی عمارت را نمونه بی‌نظیر و منحصر به‌فرد در زمینه کاشی کاری دانست. این‌گونه کاشی‌کاری جذاب و خارق‌العاده، مربوط به دوره قاجاریه و زندیه است. مجموعا ۸ کتیبه در باغ ارم شیراز موجود است. به جز کتیبه اول که بر سردر عمارت قرار دارد بقیه آنها به صورت ازاره طراحی شده‌اند به طوریکه با یک روکش حفاظتی روی دیوار از کف اتاق تا ارتفاع یک متر را می‌پوشاند و در قسمت پایینی هرکدام تاریخی قابل رویت است. عمارت اصلی باغ ارم شیراز نمونه نسبتا كاملی از ساختمانهای اواسط دوره قاجاریه است. شیوه معماری عمارت باغ ارم شیراز كه در دوره پادشاهی ناصرالدین شاه قاجار بنا گردیده با ویژگی هایی كه دارد همچون سایر بناهای همانند آن دوره پیروی از اصلوب معماری زندیه و صفویه است. حتی نقوش كاشیهای نمای عمارت نیز تقلید كاملی از تصاویر روی دیوارهای یكی از عمارات عهد صفویه می باشد. بام عمارت اصلی شیروانی است و در جلو، ایوانی دو ستونی با سقف مسطح دارد. ساختمان فعلی باغ ارم شیراز كه واجد خصوصیات معماری دوره صفویه تا قاجاریه است در زمان پادشاهی ناصرالدین شاه، بدستور و خواست حسنعلی خان حاج نصیرالملك شیراز با خراب كردن عمارت پیشین و برجای آن بنا گردیده است. عمارت پیشین باغ ارم بوسیله جانی خان و محمد قلی خان ایلخانی قشقائی بنا شده بود. سازنده و مهندس عمارت با شكوه فعلی باغ حاجی محمد حسن معمار شیرازی است. عمارت اصلی باغ ارم كه فعلاً موجود و از ساخته های دو نصیر الملك بشمار می آید در سمت مغرب باغ قرار دارد. این عمارت رو به مشرق می باشد و از لحاظ معماری، نقاشی، حجاری، كاشی كاری و گچبری شاهكار صنعت و هنر دوره قاجاریه است. طبقه زیرین كه هم سطح زمین است در وسط دارای یك تالار اصلی بنام حوضخانه است. دو طرف این حوضخانه دو راهرو است و در انتهای هر دو راهرو پله هایی برای رفتن به طبقه بالا ساخته شده. در دو طرف راهروها نیز دو سالن بزرگ قرار دارد. مجاور سالن ضلع جنوبی آشپزخانه خیلی وسیعی است. طبقه دوم عمارت، در وسط ایوانی بزرگ با دو ستون بلند دارد. در پشت این ایوان یك سالن بزرگ واقع و دو جانب آن دو راهرو می باشد كه بالای آن دو گوشوار است و چهار طاق نیز در طرفین راهروها است. در دو طرف ایوان بزرگ دو ایوان كوچك رو به مشرق قرار دارد كه پشت آنها ارسی ها و درك هایی است. این ایوانها هر كدام دارای دو ستون سنگی یكپارچه كوچك می باشد. انتهای شمالی و جنوبی عمارت نیز دو راهرو است. در ضلع جنوبی این طبقه هم در بالای آشپزخانه طبقه زیرین یك آشپزخانه وسیع و به همان اندازه وجود دارد. طبقه سوم در وسط دارای یك سالن بزرگ مشابه سالن طبقه دوم است كه پنجره های آن به ایوان اصلی باز می شود و در دو طرف این سالن دو راهرو قرار دارد.

در جنب راهرو ضلع شمالی عمارت دو اطاق و در جنب راهرو ضلع جنوبی یك اطاق و یك سالن بزرگ است. دو ایوان نیز در دو طرف همانند ایوانهای طبقه دوم و درست بالای آنها قرار دارد. بالای آشپزخانه طبقه دوم در طبقه سوم بصورت تراس است. هشت باب اتاق هم در جنوب ضلع شمالی عمارت اصلی و چسبیده به آن قرار دارد. این مجموعه هشت اطاقی همان بار بندی است كه فرصت الدوله شیرازی در آثار عجم به آن اشاره نموده. این اتاقها در سال های اخیر مرمت شده و در حال حاضر به واحد سرپرستی و امور اداری باغ اختصاص یافته. در كنار در ورودی شرقی باغ نیز دو اتاق قرار گرفته كه برای سكونت نگهبانان و خدمه ایجاد شده است. در پشت ساختمان اصلی یعنی در طرف مغرب باغ عمارت و محوطه اندرون قرار دارد. عمارت اندرون دارای دو سالن و پنج اتاق است. ایوان ساختمان اصلی كه رو به مشرق است چنانكه گفتیم در طبقه دوم و سوم قرار دارد. در جلو این ایوان زیبا دو ستون سنگی یكپارچه بلند واقع شده و سرستون ها به طرز ماهرانه ای حجاری شده. نقش سرستون ها را تصویر مردانی با لباسهای دوره قاجاریه و گل و بوته هائی به طور قرینه تشكیل می دهد.

در میان ساختمان های دوره قاجاریه در شیراز ایوان دو ستونی باغ ارم از نظر دارا بودن تزئینات گچ بری زیبا بر دیوارهای سه جانب آن نسبت به بناهای مشابه دارای امتیاز خاصی است. كف سالنهای طبقه پایین عمارت هم سطح زمین است. تالار مركزی واقع در طبقه پایین را كه به حوضخانه معروف است برای استراحت در روزهای گرم تابستان ایجاد نموده اند. این تالار دارای آب نمایی است و نهر آب از وسط آن می گذرد و سپس به استخر بزرگی در جلو عمارت مربوط می شود. در وسط تالار حوضخانه یك ستون سنگی حجاری شده قرار گرفته و دیوارها و كف تالار با كاشی های هفت رنگ كه به طرزی زیبا و ماهرانه بكار رفته مزین است. سقف حوضخانه با كاشیهای معرق و هفت رنگ پوشیده شده كه تصاویر زیبایی از شكارگاهها و مناظر طبیعت و داستان خسرو و شیرین و نقوش دیگر را در بر دارد. كاشیهای سقف حوضخانه را باید از بهترین های این هنر در دوره قاجاریه دانست. كاشی های نمای عمارت نیز دارای زیبایی ها و ویژگیهای خیره كننده و دلپذیری است. كاشیكاری ها عموماً به سبك كارهای دوره زندیه و قاجاریه است و طرحها و مناظر بدیعی در آنها بنظر می رسد. كاشیهای نمای عمارت اصلی و عمارت اندرون باغ در اصطلاح اهل این فن مشهور به كاشی هفت رنگ است. از نظر هنر عالی نقاشی نیز این عمارت بی نصیب نمانده. سقف دو سالن طبقه سوم ساختمان كه با تیرهای چوبی و تخته های منظم پوشیده شده دارای نقاشی های زیبا و بسیار نفیسی است. در این نقاشی ها گل و بوته و طرحهای اسلیمی و تابلوهای متعدد از شكارگاه ها و چهره زنان و تصاویری از قصرهایی به سبك اروپایی نشان داده شده. این نقاشی ها شباهت زیادی به نقاشی های سقف ایوان و اتاقهای عمارت دیوانخانه قوام الملكی یا باغ قوام كه اثر لطفعلی خان صورتگر است دارد. هنر ظریف نقاشی روی سقف كه اهل این فن آنرا مرجوك (بر وزن مردمك) نامند در دوره قاجاریه در شهر شیراز كاملاً رواج داشته است.